[eK!] aida tanglao: abak na pen? | from electronic Kabalen, a pampanga-based kapampangan journal of ideas (eksite.com)
abak na pen?
2008: Pangmabilug Yatung Banwa Ding Amanu
SINABI KUNG mekasaup ing belwan nang Latin Doktor Jose Rizal king maligwa nang pamanyalita karing myayalwang amanu king Europa ketang metung kung sinabit king lugal ku aptas. Pauli ning kerakalan ampon degulang ning pamikakamaganak da ding amanu karin lakwas na king Latin at aliwa pa. Tabalu nung ngara paya ding batikan amanu kanini. Dapot metung pang apibalak ku, king parang ning pamanulid panyulat karing spelling bee keni Amerika, dakal lang tubung aslagan India ding mangatas a darasan king ligligan. Apiyukul kung pota ing pangaraya at kalinangan ning sisuan dang Sanskrit ating pamiugne king karelang gelingan. Mayap yang pagaralan at saliksikan ing o ding bage areni. Ausan ko pansin ding magaral karing amanu, kaladwa't pamisip king Pamantasan Assumption, Angeles, Holy Angel, Republic, at aliwa pa.
Karing Kapampangan neng merakal a menga-Kastilang salita, atin mapilan tau, lakwas na mekad nung meragul at megaral la ketang masikan ya pang bina ing Kastila Filipinas, bala ra neng mangastila ra, mangapampangan nala, biru ya pu yan, dapot dindam dane ding mata ku't balugbug king tutu. Retang memamasa at ginamit aklat a binunga ra ding meyari king lasa at diwa napa ning panaun ning Kastila. Kayabe la kareni retang librung pangadi, titik at pamanyulat Kastila, at aliwa pa.
Metung nang utang king mauling Amerika ing pangamaleparan ning amanung Kastila ngeni. Pauli ding sadya nang sakup a bangsa karin meragul ya ing Amanu at ngeni metung yang manimuna at masikan mabilug yatu. Dapot pauli na naman nini maragul ya kewala ing ketawan. Dakal a kabyasnan ing mitambunan, ing ali na matataruk pauli ning ala nang makasabi o makapaglikas karing salita nang dakal ning minunang kabyasnan ning labwad.
Mipaburen la ding dakal a katutubung amanu. Ali la mirasan king makabayung gamit bangkanita misimpan la, misulat, o milimbag. Ding talasalita ra mitabi la karing lugal da at mengasalbag la't mikakawani. Marakal dang kabyasnan sinira da ding minyakup at ding aliwa mewala karing likas a kapaliaryan. Pauli na niyan pati ding ausan dang imperialista o kaya ampo retang binang matalik a capitalista, comonista, sosialista, nanu pa, midame la naman king kasiran nang dela ning mengarapat "Nanan me ing upaya nung magi neng sangkan ning kamangmangan, nung pauli nini mengabura at masulit nang mabalu ing panulu karing pilan a sakit ngeni king yatu?"
"The Spanish language developed from Vulgar Latin, with major influences from Arabic during the Al-Andalusian period," basan ya ing Amlat ning Amanung Kastila king Inglis. The first Latin to Spanish grammar (Gramática da Lengua Castellana) was written in Salamanca, Spain, in 1492 by Elio Antonio de Nebrija. When Isabel de Castilla was presented with the book, she asked, "What do I want a work like this for, if I already know the language?" to which he replied, "Your highness, the language is the instrument of the Empire." [citation needed]
Agya pang sasabyan nining Wikipediang "citation needed" o kaya nung atin makidwang patune o pipanalumpakan. Agya mang mayap ing mabalu ya ing piyakuanan ning salitang ikwa ku king Wikipedia. Ding amanung English at Spanish masikan lang menakup karing dakal Amanu. Ing Isik, metung ya pang maragul a pisasabyan ngening bayung panaun na. Anti mo karing tau ing masadsad a upaya manabi at mamura karing aliwang panutak at belwan. Anya pin ali da buri ing imperialismu, neocolonialismu, tyranny, o diktadura, magumpisa pa king pibalebale o king pamilya. Karing anak e la sukat sasakupan at paynuman a maki salat a paunang pamanusga, ing labelling o pamanaus lagyu. Nung manyagip, mayap ing alang tatapus at sasakwil a amanu. Balu tanang alang purung amanu, anya lipas ne ing pamanaus purista.
Ka-15 ning Eneru, 2008
Ing mengarapat ketang Bayung Lipunan a inumpisan nang Presidenti Diktador Ferdinand Marcos ampo ing kayabe na i Imelda Romualdez Marcos maki legwan a dela agiang e na kasukad ning kaba ning pamamuntukan at dagul ning perang ginastus da. Kalupa ring dakal a dalit at tigtigan a mengalalang. Ding artista o manlalang misaupan la. Dapot ini ditak mu at king Menila mu kerakalan milyari. Ing pamakyalam king sadya nang gulis ning mapa ding lalawigan makapadurut Menila masikan yang mekayna king amanung Tagalug. Meragul ya ing Menila a inaus dang Metro Manila o nanu man a pamunuan ning metung a Gobernadora. Ya pin yan ing maragul a patune ning bansag a Imperialista Menila. Paki sabi nemu kang Conrado de Quiros.
Ing depat dang metung nemung Amanu ing gagamitan karing pipagaralan at ding aliwa miglalang lang bayung amanu, Pilipino kaybat inalis de atang Filipino, pareong mekasaup masikan bang lumbug la ding dakal nang amanu ning Pilipinas. Kayabe ya kareni ing Tagalug karing kewalan. Kalupa da kanu ding Germans ing amanu ra German, ding Chinese, Japanese at aliwa pa. Kanita ing pigaganakan mi mu ing English, dapot lakwas palang malala ing malyari. Payna nala pala at malyaring paten ding myayalwang salita ning tuntunan ayni.
Anya pin ngening banwang 2008 pemalagwang ne ning Misanmetung Bangsa, UNO,"International Year of Languages, Banwa Ding Amanu." I Consul Elmer Cato kaya patye magsalita ya o susulat king UN kawangis da ding aliwa karin, king Amanu nang Siswan ya manapse?
Balang Amanu maulaga. Ali na sukat kaylanganan ing pamanyaliksik a malalam kanini, mayayakit ini karing mata at mararamdam king kapadurutnan. Nukarin kaya masikan ing pamanyalba king Kapampangan, king kekatamu karen o nung nukarin taya darala ing kekatang Bale a atyu king Pusu? Ngana pin Professor Randy David kekatang miparayu katawan king balen tang tibwan, balamu anti tamung pawu darala taya ing bale tamu king pintalan tamung lugal. Wa pin. Malyari yang dagdagan: "ding pawu atyu gulut ing bale ra, ding tau, nanu la mang amanu siswan, atyu pusu ing karelang bale."
Ing Siswan, ya ing Reyna ning Pibalebale
Ka-27 ning Eneru, 2008
Lon la ding amanung Hebrew, Persian, ampong Arabu inabe danala karing amanu ning Google. Nung arapat na pa ing mikagamit yang panyulat manibatan wanan pa-kayli, iyabe niya naman ing Kapampangan ning Google nung dakal la ding manyabit at mamasa karing Kapampangan a lugal aptas. Atyu na kekata nung daptan ta ing katungkulan mambag king ketawan kapamilatan ning pamanambag king Dalan Belwan Aptas o Information Superhighway.
-Posted: 8:15 AM 1/31/08 | More of this author on eK!
Papa Osmubal Balajadia (of Macau) writes...
"Deng pawu atyu gulut ing bale ra, ding tau, nanu la mang amanu siswan, atyu pusu ing karelang bale."
Aro, kasanting na nini. Kasikan na ning siwala na, balamu tandus yang mamaping linub tinusuk keng panimanman ku. Ot aliwa yaku ing minunang makayapse keng bageng ita. Inunaan nakung Atsing Aida.
Tutu ya ining meyamanung kaisipan a ini (a sana balang aldo maging yang kasebyan a suswan da reng anak). Misan pin mekatupa kung metung a kabalen a sukat na rugung asabi, keng metung nang sinulat, dala na ning sakit na yatang lub o keng nanu man sangkan, a reng kanung kabalen a linawut na ala nong karapatan keng labwad tamu lalu ne ala nong karapatan makiduwang nanumang bage makadikil keng kalinangan ampong belwan Kapampangan lalu na kanu keng Amanu Siswan.
E na ku mu mekibat kaya uling balu kung alang kapupuntalan ing pamitalamitam mi.
Yaku paniwalan ku, ing bale tamung daralan atyu ya keng pusu. Kalupa na mong Jose Saramago, a talasulat keng Amanung Portugues, a malambat nang manuknangan keng Espanya, susulat ya keng Amanu nang keragulan keng aliwang labwad. Sinambut yang Galal Nobel keng Pamanyulat i Jose Saramago.
Ing bale tamung sanang darala keng pusu tamu pane yang masala ampong reng kayang sulu pane lang makabusni.
-Posted/Via Email: Wed, 30 Jan 2008 19:40:34 -0800